วิตามิน D2 กับ D3 ต่างกันอย่างไร ? ผู้หญิงเตรียมมีลูกและคุณแม่ควรรู้ก่อนเลือกเสริม

ไม่ว่าคุณจะอยู่ในช่วงเตรียมตัวมีลูก กำลังเข้าสู่กระบวนการทางการแพทย์เพื่อมีบุตร เช่น กระตุ้นไข่ เก็บไข่ หรือเตรียมผนังมดลูกเพื่อใส่ตัวอ่อน กำลังตั้งครรภ์ อยู่ในช่วงหลังคลอด ให้นมบุตร หรือเริ่มเข้าสู่วัยทอง วิตามินดีล้วนมีบทบาทสำคัญในทุกช่วงวัยเหล่านี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารวิตามินดีที่วางขายทั่วไปมักระบุว่าเป็น "วิตามินดี2" (ergocalciferol) หรือ "วิตามินดี3" (cholecalciferol) หลายคนไม่แน่ใจว่าสองรูปแบบนี้ต่างกันอย่างไร และแบบไหนดูดซึม/ออกฤทธิ์ได้ดีกว่ากัน บทความนี้สรุปแหล่งที่มา ขั้นตอนการดูดซึม และกลไกการเปลี่ยนแปลงในร่างกายแบบเข้าใจง่าย พร้อมหลักฐานงานวิจัยที่เปรียบเทียบทั้งสองรูปแบบโดยตรง
วิตามินดี 2 รูปแบบ มาจากไหน
วิตามินดี2 (ergocalciferol) เกิดจากสาร ergosterol ในยีสต์ เห็ด และเชื้อรา ที่ผ่านการฉายแสง UVB พบมากในเห็ดที่ตากแดดหรือผ่านกระบวนการ UV โดยเฉพาะ และมักใช้เป็นแหล่งวิตามินดีในอาหารเสริมสำหรับกลุ่มวีแกน [1] ส่วนวิตามินดี3 (cholecalciferol) พบในอาหารจากสัตว์ เช่น ปลาที่มีไขมันสูง (แซลมอน แมคเคอเรล) ไข่แดง และน้ำมันตับปลา นอกจากนี้ร่างกายยังสังเคราะห์วิตามินดี3 ได้เองที่ผิวหนัง โดยแสง UVB จากดวงอาทิตย์เปลี่ยนสาร 7-dehydrocholesterol ในผิวหนังให้เป็น previtamin D3 แล้วเปลี่ยนต่อเป็นวิตามินดี3 ตามธรรมชาติ [2] นี่คือเหตุผลที่คนผิวเข้ม ผู้สูงอายุ หรือคนที่ไม่ค่อยออกแดด มีความเสี่ยงขาดวิตามินดีมากกว่า เพราะพึ่งแหล่งจากผิวหนังได้น้อยลง
ดูดซึมเข้าร่างกายอย่างไร
วิตามินดีทั้ง 2 รูปแบบละลายในไขมัน (fat-soluble) ไม่ใช่ละลายน้ำ จึงดูดซึมที่ลำไส้เล็กได้ดีขึ้นเมื่อกินคู่กับอาหารที่มีไขมันอยู่บ้าง โดยต้องอาศัยน้ำดีจากตับช่วยรวมตัวเป็นอนุภาคเล็ก (micelle) ก่อนถูกดูดซึมเข้าเซลล์เยื่อบุลำไส้ แล้วรวมตัวกับไขมัน/โปรตีนเป็นอนุภาค chylomicron เพื่อเข้าสู่ระบบน้ำเหลืองก่อนเข้ากระแสเลือด [2] ด้วยกลไกนี้ การกินวิตามินดีเสริมพร้อมมื้ออาหารที่มีไขมันบ้าง (เช่น มื้อที่มีน้ำมันหรือไข่) จะช่วยให้ดูดซึมได้ดีกว่ากินตอนท้องว่าง
ร่างกายเปลี่ยนวิตามินดีเป็นฮอร์โมนออกฤทธิ์ได้อย่างไร
วิตามินดีที่กินเข้าไปหรือสังเคราะห์จากผิวหนัง ยังไม่ออกฤทธิ์ทันที ต้องผ่านการเปลี่ยนแปลง 2 ขั้นตอนก่อน ขั้นที่ 1 เกิดที่ตับ เอนไซม์ 25-hydroxylase เปลี่ยนวิตามินดี (ทั้ง D2 และ D3) ให้เป็น 25-hydroxyvitamin D หรือ 25(OH)D (แคลซิไดออล) ซึ่งเป็นรูปแบบที่ใช้ตรวจวัดระดับวิตามินดีในเลือด เพราะเสถียรและสะท้อนปริมาณสะสมในร่างกายได้ดีที่สุด [2][3] ขั้นที่ 2 เกิดที่ไต เอนไซม์ 1-alpha-hydroxylase เปลี่ยน 25(OH)D ต่อให้เป็น 1,25-dihydroxyvitamin D หรือ 1,25(OH)2D (แคลซิไตรออล) ซึ่งเป็นฮอร์โมนรูปแบบที่ออกฤทธิ์จริง ขั้นตอนนี้ถูกกระตุ้นให้ทำงานมากขึ้นเมื่อฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (PTH) สูงขึ้นจากระดับแคลเซียมในเลือดต่ำ [2]
เมื่อแคลซิไตรออลถูกสร้างแล้ว จะจับกับตัวรับที่อยู่ในเซลล์เกือบทุกเนื้อเยื่อของร่างกาย เรียกว่า Vitamin D Receptor (VDR) สารเชิงซ้อนที่จับกันจะเคลื่อนเข้าไปในนิวเคลียสของเซลล์ และควบคุมการแสดงออกของยีนมากกว่า 200 ยีน ส่งผลต่อการดูดซึมแคลเซียม-ฟอสฟอรัสที่ลำไส้ การสร้าง-สลายกระดูก การทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และระบบสืบพันธุ์ [2]
วิตามินดี2 กับดี3 แบบไหนดูดซึม/ออกฤทธิ์ได้ดีกว่ากัน
งาน meta-analysis ของ Tripkovic และคณะ ปี 2012 ที่รวบรวมการทดลองแบบสุ่ม (RCT) หลายฉบับ พบว่าวิตามินดี3 เพิ่มระดับ 25(OH)D ในเลือดได้ดีกว่าวิตามินดี2 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โดยความแตกต่างชัดเจนมากเมื่อให้แบบขนาดสูงครั้งเดียว (bolus dose) แต่เมื่อให้แบบกินทุกวันในขนาดปกติ ความแตกต่างมีแนวโน้มลดลงจนไม่ถึงระดับมีนัยสำคัญในการวิเคราะห์ครั้งนั้น [4]
อย่างไรก็ตาม งาน meta-analysis ที่ใหม่กว่าในปี 2024 ซึ่งวิเคราะห์การศึกษา 20 ฉบับ พบว่าแม้จำกัดเฉพาะกลุ่มที่กินแบบรายวันเท่านั้น วิตามินดี3 ก็ยังเพิ่มระดับ total 25(OH)D ได้มากกว่าวิตามินดี2 โดยเฉลี่ยประมาณ 40% (ต่างกันราว 10 nmol/L) และพบว่าดัชนีมวลกาย (BMI) ของผู้ใช้มีผลต่อขนาดของความแตกต่างนี้ด้วย โดยคนที่มี BMI สูงกว่า 25 กก./ตร.ม. มักเห็นความแตกต่างระหว่าง D2/D3 ชัดน้อยกว่า [5]
เหตุผลเชิงกลไกที่อธิบายว่าทำไมวิตามินดี3 มีประสิทธิภาพกว่า มาจากงานของ Heaney และคณะ ปี 2011 ที่พบว่าวิตามินดี3 ถูกเปลี่ยนเป็น 25(OH)D ที่ตับได้เร็วกว่า และจับกับโปรตีนขนส่งวิตามินดีในเลือด (vitamin D binding protein, DBP) ได้แน่นกว่าวิตามินดี2 [6] สอดคล้องกับงานของ Jones และคณะ ปี 2014 ที่พบว่า 25(OH)D2 มีครึ่งชีวิต (half-life) ในกระแสเลือดสั้นกว่า 25(OH)D3 เพราะจับกับ DBP ได้ไม่แน่นเท่า ทำให้ถูกกำจัดออกจากร่างกายเร็วกว่า [7]
วิตามินดี D2/D3 เกี่ยวข้องกับผู้หญิงแต่ละช่วงชีวิตอย่างไร
สำหรับผู้หญิงที่เตรียมตัวมีลูก มีบุตรยาก หรือกำลังเข้าสู่กระบวนการทางการแพทย์เพื่อมีบุตร เช่น การกระตุ้นไข่ การเก็บไข่ หรือการเตรียมผนังมดลูกเพื่อใส่ตัวอ่อน ความแตกต่างระหว่างวิตามินดี2 และดี3 มีความสำคัญเชิงปฏิบัติมากกว่าปกติ เพราะกระบวนการเหล่านี้มีกรอบเวลาจำกัดเพียงไม่กี่สัปดาห์ การเลือกวิตามินดี3 ซึ่งเพิ่มระดับ 25(OH)D ในเลือดได้เร็วและมีประสิทธิภาพกว่าวิตามินดี2 [4][6] จึงช่วยแก้ไขระดับวิตามินดีที่ไม่เพียงพอให้ทันก่อนเริ่มรอบการรักษา งาน meta-analysis ปี 2026 ที่วิเคราะห์ผู้หญิงที่ทำ frozen embryo transfer กว่า 2,000 รอบการรักษา พบว่าระดับวิตามินดีในเลือดที่ต่ำก่อนเริ่มรอบ สัมพันธ์กับโอกาสตั้งครรภ์ทางคลินิกที่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญในกลุ่มการศึกษาคุณภาพสูง (OR 0.80) [8] ซึ่งเชื่อมโยงกับตัวรับ VDR ในเยื่อบุโพรงมดลูกที่เกี่ยวข้องกับยีน HOXA10 ซึ่งสำคัญต่อการฝังตัวของตัวอ่อน
ในช่วงตั้งครรภ์ วิตามินดี3 เป็นรูปแบบหลักที่ใช้ในงานวิจัยทางคลินิกส่วนใหญ่ที่ศึกษาผลต่อสุขภาพแม่และทารก เนื่องจากรกมีตัวรับ VDR แสดงออกตลอดช่วงตั้งครรภ์ และวิตามินดีที่แม่ได้รับสามารถส่งผ่านไปยังทารกในครรภ์ได้ การเลือกรูปแบบที่มีหลักฐานรองรับมากกว่าจึงมีความหมายต่อทั้งแม่และทารกไปพร้อมกัน
หลังคลอดและในช่วงให้นมบุตร งานวิจัยแบบสุ่มพบว่าการให้วิตามินดี3 ขนาดสูง (6,400 IU/วัน) แก่คุณแม่เพียงอย่างเดียว สามารถเพิ่มปริมาณวิตามินดีในน้ำนมได้มากพอต่อความต้องการของทารก ขณะที่ขนาดมาตรฐานทั่วไป (400-600 IU/วัน) ไม่เพียงพอต่อการเพิ่มวิตามินดีในน้ำนมอย่างมีความหมาย [9] แต่การปรับขนาดสูงเช่นนี้ควรอยู่ภายใต้คำแนะนำแพทย์เท่านั้น
สำหรับผู้หญิงที่เริ่มเข้าสู่วัยทอง การรักษาระดับวิตามินดีให้เพียงพอมีความสำคัญมากขึ้น เพราะเมื่อฮอร์โมนเอสโตรเจนลดลง ความสามารถของไตในการเปลี่ยนวิตามินดีให้เป็นรูปแบบออกฤทธิ์ (ขั้นตอน 1-alpha-hydroxylation ที่กล่าวถึงข้างต้น) จะลดประสิทธิภาพลงตามไปด้วย [10] และหากขาดวิตามินดีที่เพียงพอ ร่างกายจะดูดซึมแคลเซียมจากลำไส้ได้เพียง 10-15% เทียบกับ 30-40% เมื่อมีวิตามินดีเพียงพอ [11] ซึ่งเร่งการสูญเสียมวลกระดูกในช่วงวัยทองที่เสี่ยงอยู่แล้ว การเลือกวิตามินดี3 เพื่อรักษาระดับในเลือดให้สม่ำเสมอจึงมีความสำคัญเป็นพิเศษในช่วงวัยนี้
สรุป: ควรเลือกแบบไหน
โดยรวม วิตามินดี3 (cholecalciferol) มีหลักฐานสนับสนุนมากกว่าในการเพิ่มและรักษาระดับวิตามินดีในเลือดให้สูงขึ้นอย่างมีประสิทธิภาพ จึงเป็นรูปแบบที่ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารส่วนใหญ่ในตลาดเลือกใช้ ส่วนวิตามินดี2 (ergocalciferol) ยังมีประโยชน์และเป็นตัวเลือกสำคัญสำหรับผู้ที่หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์จากสัตว์ เนื่องจากแหล่งวิตามินดี3 ส่วนใหญ่ในอาหารเสริมสกัดจากไขมันสัตว์ ไม่ว่าจะเลือกรูปแบบใด ควรกินคู่กับอาหารที่มีไขมันเล็กน้อยเพื่อช่วยการดูดซึม และหากต้องการประเมินผล ควรตรวจระดับ 25(OH)D ในเลือดหลังเสริมต่อเนื่องประมาณ 8-12 สัปดาห์
บทความนี้มีไว้เพื่อให้ความรู้ทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล ขนาดและรูปแบบวิตามินดีที่เหมาะสมควรพิจารณาจากระดับวิตามินดีในเลือดจริงและภาวะสุขภาพของแต่ละคน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือปรับขนาดการเสริม
เอกสารอ้างอิง (References)
[1] Bieg F, Galanty A, Arancibia-Avila P, Gorinstein S, Pasko P. Content of Vitamin D2 in Alternative Biological and Nutritional Sources and Its Effectiveness as Compared to Vitamin D3-A Narrative Review. Metabolites. 2026;16(7):485. DOI 10.3390/metabo16070485.
[2] Bikle DD. Vitamin D: Production, Metabolism, and Mechanism of Action. In: Feingold KR, et al., editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc. NCBI Bookshelf ID: NBK278935.
[3] NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D - Health Professional Fact Sheet. ods.od.nih.gov.
[4] Tripkovic L, Lambert H, Hart K, et al. Am J Clin Nutr. 2012;95(6):1357-1364. PMID 22552031.
[5] van den Heuvel EGHM, Lips P, Schoonmade LJ, Lanham-New SA, van Schoor NM. Adv Nutr. 2024;15(1):100158.
[6] Heaney RP, Recker RR, Grote J, Horst RL, Armas LA. Vitamin D3 is more potent than vitamin D2 in humans. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(3):E447-E452.
[7] Jones KS, Assar S, Harnpanich D, Bouillon R, Lambrechts D, Prentice A, Schoenmakers I. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(9):3373-3381. PMID 24885631.
[8] Abdelgader MAA, Alhajj Abdallah AA, Alkahtani K, Ghanem FI, Slais FF, Alsaeed A, Alraddadi K, Alnaim AS, Bahakeem BM, Althobaity FS. The Association Between Pre-cycle Maternal Vitamin D Status and Reproductive Outcomes in Frozen-Thawed Embryo Transfer: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus. 2026. DOI 10.7759/cureus.100977.
[9] Hollis BW, Wagner CL, Howard CR, et al. Maternal Versus Infant Vitamin D Supplementation During Lactation: A Randomized Controlled Trial. Pediatrics. 2015;136(4):625-634. PMID 26416936.
[10] Lerchbaum E. Vitamin D and menopause - a narrative review. Maturitas. 2014;79(1):3-7. DOI 10.1016/j.maturitas.2014.06.003.
[11] Holick MF. Vitamin D Deficiency. N Engl J Med. 2007;357(3):266-281. PMID 17634462.
